Bakunin nie wahał się nazwać państwa „olbrzymim cmentarzem”, na którym grzebane są wszelkie przejawy życia jednostkowego, instytucją demoralizującą rządzących i rządzonych. Dlatego anarchiści-pisał-są wrogami „wszelkiej rządowej, państwowej władzy, w ogóle ustroju państwowego”. Jego program pozytywny zakładał samoorganizację ludu „od dołu ku górze przez samodzielne i całkowicie swobodne zrzeszenia”.

Anarchokomunizm, którego ideologiem był nieco później inny Rosjanin Piotr Kropotkin, chciał połączyć zasadę bezwzględnej wolności jednostki z wspólną własnością środków produkcji i dóbr konsumpcyjnych, a więc wolność jednostki z interesami „istoty zbiorowej”, czyli społeczeństwa. Sprzeczność w tym zawartą usiłował znieść przekonaniem, że „jednostka staje się człowiekiem i osiąga świadomość oraz urzeczywistnienie swego człowieczeństwa w społeczeństwie i poprzez działanie całego społeczeństwa”. Dla tego celu i on propagował samorzutnie zrodzone stowarzyszenia produkcyjne.

W ostatnim dziesięcioleciu XIX w. Znaczne wpływy zdobył anarchosyndykalizm. Jego głównym ideologiem był Sorel. W dziełach „ Uwagi o gwałcie” i zbiorze artykułów wydanych w formie książki pt. „Strajk powszechny i gwałt” propagował obalenie kapitalizmu przez związki zawodowe ( syndicat- związki zawodowe, stąd nazwa syndykalizm). Wolne od wpływów partii politycznych miały one wywołać najpierw częściowe strajki, które rozszerzyłyby się następnie w strajk powszechny. To doprowadziłoby kapitalistyczną gospodarkę i państwo do upadku. Ich miejsce miał zająć ustrój, który byłby kolektywistyczny i syndykalistyczny, tzn. produkcją i podziałem dóbr w zespołach kolektywnych kierować miały związki zawodowe. Główny oficjalny dokument programowy tego nurtu został uchwalony na kongresie francuskich związków zawodowych w Amiens w 1906r. Anarchosyndykaliści mieli zwolenników w krajach romańskich i w Ameryce Południowej.

1   -2-